New York Times’ın özel haberine göre, Trump yönetimi, HIV’e karşı umut vadeden ve yılda sadece iki kez uygulanan Lenacapavir adlı koruyucu ilaca yönelik dış yardımları kesti. Kararın ardından, özellikle Afrika kıtasında yürütülen önleyici sağlık programları durma noktasına geldi. Uzmanlara göre bu gelişme, küresel HIV mücadelesinde son 20 yılın en dramatik geri adımı olabilir.
Lenacapavir Umudu: Salgını Bitirecek Formül Mü?
HIV’e karşı en yeni ve etkili yöntemlerden biri olan Lenacapavir, yalnızca yılda iki kez uygulanan bir enjeksiyon olarak tanımlanıyor. Klinik araştırmalar, bu ilacın HIV’e karşı neredeyse tam koruma sağladığını ortaya koymuştu. Özellikle doğu ve güney Afrika’da yaygınlaştırılması hedeflenen Lenacapavir, her yıl dünya genelindeki yeni HIV vakalarının yarısını oluşturan 300 bin genç kadını hedef alıyordu.
Yardımlar Kesildi, Programlar Çöktü
Ancak bu umut verici senaryo, Trump yönetiminin dış yardım fonlarını kısıtlamasıyla dağıldı. ABD’nin yıllık 6 milyar doları aşan ve dünya genelindeki HIV harcamalarının yüzde 75’ini karşılayan katkısı durma noktasına geldi. Bu gelişme sadece ilaç desteğini değil; hemşirelerden laboratuvar teknisyenlerine kadar binlerce personelin işten çıkarılmasına ve önleme merkezlerinin kapanmasına da yol açtı.
“Geriye Doğru Koşuyoruz”
Güney Afrika’nın Durban kentindeki AIDS Araştırma Merkezi‘nden Dr. Leila Mansoor, “2025’te bu salgının gerilemesini izliyor olmalıydık ama tam tersine, geriye doğru koşuyoruz” diyerek hayal kırıklığını dile getirdi. Hazırlıkları tamamlanmış klinik denemeler iptal edildi, milyonlarca doz Lenacapavir buzdolaplarında çürümeye terk edildi. Veri toplama sistemlerinin çökmesi ise zararın tam boyutunun ölçülmesini imkansız hale getiriyor.
Klinik Denemeler Durduruldu
Lenacapavir’in yaygınlaştırılması için Afrika’da onlarca merkez kurulmuş, binlerce gönüllü denemelere katılmaya hazır hale gelmişti. Ancak fonların çekilmesiyle bu merkezler ya kapatıldı ya da faaliyetlerini askıya aldı. Laboratuvarlar kilitlendi, eğitimli personel işten çıkarıldı ve aşılara ayrılan bütçeler rafa kaldırıldı.
Trump: “Yabancı Yardımlar Boşa Harcanıyor”
Trump yönetimi ise bu kararı savunuyor. Başkan ve ekibi, “Yabancı yardımlar şeffaf olmayan yönetimler tarafından israf ediliyor” görüşünde. Ayrıca ABD’nin bu alanda “adil olmayan bir yük taşıdığı” ileri sürülüyor. Oysa bu destek, George W. Bush döneminde başlatılan PEPFAR programı çerçevesinde, dünya çapında milyonlarca kişinin yaşamını kurtarmıştı.
FDA Onayladı, Dağıtım İptal
Lenacapavir bu hafta ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylandı. Üretici firma Gilead Sciences, ilacı üç yıl boyunca kâr amacı gütmeden 2 milyon kişi için üretmeyi taahhüt etmişti. Bu dozların yarısını ABD hükümetinin, diğer yarısını ise Küresel Fon’un alması planlanıyordu. Ancak Trump yönetiminin fonları kesmesiyle bu plan tamamen çöktü.
Döngü Kırılamadı
HIV önleme ilaçlarının çoğu, tarih boyunca Afrika’ya ulaşmakta yıllarca gecikmişti. Lenacapavir ise bu döngüyü kıracak ilk ilaç olarak görülüyordu. Hindistan ve Mısır’daki jenerik üreticilere gönüllü lisanslar verilecek, ilacın birkaç yıl içinde ucuza üretimi sağlanacaktı. Ancak artık bu senaryo belirsizlik ve finansman krizi nedeniyle uygulanamıyor.
İlacın Fiyatı Belli Değil, Finansman Belirsiz
Henüz resmi olarak açıklanmasa da, Lenacapavir’in Afrika için planlanan yıllık kişi başı fiyatı 100 dolar civarında. Ancak dış yardımların kesilmesi nedeniyle Afrika ülkeleri bu maliyeti karşılayacak bütçeye sahip değil. Gilead yetkilileri, “Hedefimizden vazgeçmedik” dese de, ilacın kim tarafından nasıl finanse edileceği hâlâ bilinmiyor.
Önleme Yerine Sadece Tedavi Kalıyor
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, sadece hamile ve emziren kadınlara yönelik programların süreceğini açıkladı. Ancak önleyici çalışmaların neredeyse tamamı durduruldu. Uzmanlar, “HIV ile mücadele sadece tedaviyle değil, önlemeyle kazanılır” diyerek bu kararı “insani ve stratejik bir hata” olarak nitelendiriyor.
