CAATSA (Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act), Türkçesiyle “ABD’nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Etme Yasası”, 2017 yılında ABD Kongresi tarafından kabul edilen bir düzenlemedir. Bu yasa, özellikle Rusya, İran ve Kuzey Kore gibi ülkelerin ABD çıkarlarına aykırı faaliyetlerini sınırlamak amacıyla hazırlandı. Yasayla birlikte Amerikan başkanlarının yaptırımları tek taraflı kaldırma yetkileri kısıtlandı ve Kongre’nin onayı şart haline geldi.
Yasanın Ortaya Çıkış Süreci
CAATSA’nın temelinde, Rusya’nın Kırım’ı 2014’te ilhak etmesi ve Ukrayna’nın doğusundaki ayrılıkçılara verdiği destek bulunuyor. Barack Obama döneminde başlatılan yaptırım süreci, 2016 ABD başkanlık seçimlerine Rusya’nın müdahale ettiği iddialarıyla daha da sertleşti. Bu atmosferde Kongre, 2017’de yasayı kabul ederek Donald Trump’ı imzaya zorladı. Böylece CAATSA, ABD’nin dış politika araçlarından biri haline geldi.
Türkiye’nin S-400 Kararı ve Sonuçları
Türkiye, 2017’de Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almak için anlaşma yaptı. Temmuz 2019’da sistemler Türkiye’ye getirilmeye başlandı. ABD tarafı, bu alımın CAATSA’nın 231. maddesini ihlal ettiğini savundu. Çünkü bu madde, Rusya’nın savunma ve istihbarat kurumlarıyla yapılan büyük ölçekli işlemleri yaptırım kapsamına alıyor.
ABD, uzun süre uyarılarda bulunsa da Türkiye geri adım atmadı. Sonuç olarak Aralık 2020’de Türkiye’ye yönelik CAATSA yaptırımları resmen yürürlüğe girdi.
Türkiye’ye Uygulanan Yaptırımlar
ABD Hazine Bakanlığı, Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB)’nı ve bazı üst düzey yetkilileri yaptırım listesine dahil etti. Alınan kararlar şu şekilde özetlenebilir:
- Ekipman ve teknoloji ihracatı lisansları engellendi.
- SSB’nin uluslararası finans kuruluşlarından kredi alması yasaklandı.
- Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir ve üst düzey isimlerden Mustafa Alper Deniz, Serhat Gençoğlu, Faruk Yiğit yaptırım listesine alındı.
- ABD’ye giriş yasağı getirildi.
- Yaptırım kapsamındaki kişi ve kurumların ABD’de gayrimenkul edinmesi ve döviz üzerinden işlem yapması engellendi.
- Bu kişi ve kurumlarla ABD şirketlerinin ihale veya sözleşme yapması yasaklandı.
Yaptırımların Etkileri
Bu yaptırımlar, Türkiye’nin savunma sanayi projelerinde ciddi zorluklara yol açtı. Özellikle ABD menşeli teknoloji ve ekipmanlara erişimin engellenmesi, bazı projelerin gecikmesine neden oldu. Ayrıca uluslararası finans kuruluşlarından kredi alınamaması, savunma yatırımlarının finansmanında sorunlar yarattı.
ABD-Türkiye İlişkilerinde Yeni Gerilim
CAATSA yaptırımları, Türkiye-ABD ilişkilerinde büyük bir kırılma yarattı. Türkiye, yaptırımları “müttefiklik ruhuna aykırı” olarak nitelendirdi. ABD ise NATO ülkelerinin Rusya’dan stratejik savunma sistemleri almaması gerektiğini savundu. Bu durum, iki ülke arasında diplomatik gerilimi artırdı ve halen zaman zaman gündeme gelmeye devam ediyor.
Trump ve Sonraki Süreç
Donald Trump döneminde Kongre baskısıyla uygulamaya konan yaptırımlar, Joe Biden yönetiminde de kaldırılmadı. Ancak zaman zaman Washington’dan, şartların değişmesi halinde yaptırımların gevşetilebileceğine dair mesajlar geldi. Buna rağmen ABD yönetimi, Türkiye’nin S-400’leri aktif şekilde kullanmaması gerektiği konusundaki tutumunu sürdürdü.
