Moda ve ölüm, insan hayatının başlangıcından sonuna kadar tekstiller üzerinden kesişen iki alan olarak öne çıkıyor. Yeni doğan bir bebeğin dünyaya gelirken dokunduğu ilk şeylerden biri havlu ya da battaniye olurken, yaşamın sonunda da kumaşlar bedene eşlik ediyor. Bu ilişki, yas kıyafetlerinden cenaze ritüellerine ve geride kalan giysilerin taşıdığı hatıralara kadar uzanıyor.
Cornell Üniversitesi’nde moda antropoloğu ve profesör olarak görev yapan Dr. Denise Green, aynı zamanda üniversitenin 17. yüzyıla kadar uzanan 10.000’den fazla nesneden oluşan Kostüm ve Tekstil Koleksiyonu’nun direktörlüğünü yürütüyor. Green, ölümün insanlar için rahatsız edici bir konu olduğunu ve yaşamın birkaç kesinliğinden biri sayıldığını belirterek, bu duyguların kıyafetler aracılığıyla yönetilebildiğini söylüyor.
Cenaze Ritüellerinde Kumaşın Rolü
Tekstiller, farklı kültürlerde yaşam ile ölüm arasındaki geçişi anlamlandıran unsurlardan biri oldu. Vancouver Adası’ndaki Hupacasath halkı üzerine araştırma yapan Green, ölen kişilerin giysilerinin fiziksel dünyayla bağlarını serbest bırakmak amacıyla yakıldığı geleneklerle karşılaştı.
Endonezya’daki Toraja halkında ise ölüler desenli cenaze kumaşlarından oluşan katmanlara sarılıyor. Törensel kumaş pankartlar da ruhun öte dünyaya uzanan yolunu simgeliyor. Gana’daki Asante halkının tarihsel olarak kullandığı adinkra yas kumaşları ise oyulmuş su kabakları ve doğal boyalarla oluşturulan sembolik desenleri taşıyor.
Ölüm, yalnızca cenaze törenlerinde kullanılan tekstillerin anlamını değiştirmiyor. Moda araştırmacısı Sephra Lamothe, bir kişinin hayattayken her hafta sonu giydiği eski bir tişörtün, o kişinin hayatını kaybetmesinin ardından torunları veya yakınları için en değerli eşyalardan birine dönüşebileceğini ifade ediyor.
Batı’da Yas Kıyafetlerinin Görsel Dili
Batı toplumlarında yas, renkler, kumaşlar ve aksesuarlar aracılığıyla görünür hâle getirildi. Antik Romalılar yas döneminde togae pullae adı verilen koyu renkli yün togalar giyiyordu. Orta Çağ Avrupa’sında ise ölümü anlatan görsel kültür içinde, Ölüm’ün toplumun farklı kesimlerinden insanlara öncülük ettiği danse macabre ve kafataslarıyla iskeletleri kullanan memento mori sembolleri yer aldı.
Rönesans dönemine gelindiğinde siyah giysiler, peçeler ve başlıklar yas tutan Avrupalı aristokratları ayırt eden unsurlara dönüştü. 18. yüzyılda tüccar ve orta sınıfların büyümesiyle, daha önce üst sınıflarla sınırlı kalan yas kıyafetleri daha geniş kesimlerde kullanılmaya başlandı.
Viktorya Döneminde Yas Bir Görgü Kuralına Dönüştü
Özellikle Prens Albert’in 1861’de hayatını kaybetmesinin ardından Kraliçe Victoria’nın dört on yıl süren yas dönemi, Viktorya çağında yasın ayrıntılı bir toplumsal görgü sistemine dönüşmesinde etkili oldu. Yas giysileri, kişinin içinde bulunduğu durumu çevresine görsel olarak anlatan sembolik bir iletişim biçimi hâline geldi.
Dullar önce mat siyah krep kumaşlardan, bedeni örten elbiselerden ve yoğun peçeli şapkalardan oluşan kıyafetler giyiyordu. Sonraki aşamalarda ipek, dantel, jet taşı takılar ile gri, mürdüm ve leylak tonları kullanılmaya başlandı. Bazı yas takılarında hayatını kaybeden kişinin saçına da yer veriliyordu. Bu kurallar, özellikle kadınlar açısından, kederi ifade etmenin yanı sıra toplumsal beklentilere uyma zorunluluğu anlamına da geliyordu.
20. yüzyılın başlarında yas giysileri ve aksesuarları mağazalarla kataloglar üzerinden satılan ticari bir sektöre dönüştü.
