Birleşik Krallık’ta 500 bin gönüllünün tıbbi verilerini barındıran UK Biobank, Çinli araştırmacıların bu verilere erişimine onay verdi. Bu karar, MI5 ve diğer Batılı istihbarat kurumlarının Çin’in küresel genetik ve sağlık verisi toplama faaliyetlerine ilişkin uyarılarının ardından ciddi güvenlik ve mahremiyet kaygılarını yeniden gündeme taşıdı.
Veriler Kimliksizleştiriliyor Ama Tehlike Geçmiş Değil
UK Biobank, gönüllülerden alınan genetik veriler, dokular, anket yanıtları ve artık GP (aile hekimi) kayıtlarını içeren dev bir veri havuzu sunuyor. Veriler isim ve doğum tarihi gibi kimlik bilgileri olmadan paylaşılsa da uzmanlar, bazı durumlarda bu bilgilerin kamuya açık diğer verilerle eşleştirilerek bireylerin kimliklerinin yeniden ortaya çıkarılabileceğini belirtiyor.
Çinli Kurumların Erişim Talebi Yükseliyor
Guardian’ın analizine göre UK Biobank’a yapılan 1.375 başarılı veri erişim başvurusunun 265’i Çin’den geldi. Bu oran, Çin’i ABD’den sonra en çok veri erişimi sağlayan ikinci ülke konumuna getiriyor. Çinli araştırmacılar daha önce bu verilerle hava kirliliğinin sağlık etkileri ve demans riskine yönelik biyobelirteçler üzerine çalışmalar yürüttü.
Ancak ABD, Çin merkezli genetik firması BGI’nin bazı birimlerini kara listeye almış durumda. Washington, bu şirketin genetik veri analizlerinin Çin’in etnik gözetim ve askerî programları için kullanılabileceği endişesini taşıyor. BGI ise bu suçlamaları “asılsız” olarak niteliyor ve araştırmalarının yalnızca bilimsel ve sivil amaçlı olduğunu savunuyor.
İngiltere Hükümeti Onay Verdi: GP Kayıtları Açılacak
İngiltere Sağlık Bakanı Wes Streeting, Ekim 2024’te GP kayıtlarının UK Biobank’a aktarılması için talimat vermişti. NHS England’dan Michael Chapman, “Verilere sadece güvenlik değerlendirmesinden geçen ülkeler erişebilecek” demişti. UK Biobank, yakın zamanda Çin’e dair değerlendirmeden geçer not aldığını açıkladı.
MI5, Çin kurumlarının Çin istihbarat servislerinin talepleri doğrultusunda hareket edebileceği konusunda daha önce uyarıda bulunmuştu. Buna rağmen UK Biobank’ın Çinli araştırmacılara erişim izni vermesi, kamuoyunda mahremiyet ve ulusal güvenlik tartışmalarını alevlendirdi.
Genetik Veriler, İstihbarat İçin de Kritik Öneme Sahip
Uzmanlara göre genetik ve sağlık verileri yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda jeopolitik ve istihbari değer de taşıyor. Genetikçi Yves Moreau, Çin’in bu verileri biyoteknolojik üstünlük için stratejik bir kaynak olarak gördüğünü söylüyor. ABD’li eski istihbarat yetkilisi Edward You da, genetik bilgilerin “bir PIN kodu gibi değiştirilemeyeceğini” ve bu nedenle kalıcı risk oluşturduğunu belirtiyor.
Yeni Sistem: Artık Veri Kopyalanamayacak
UK Biobank, daha önce araştırmacıların verileri kendi sistemlerine indirerek kullanmasına izin veriyordu. Ancak veri silme sürecinin denetlenememesi nedeniyle, ırkçı sözde bilim gruplarının bile veriye erişim iddiasında bulunduğu ortaya çıkmıştı. Bu durumdan sonra sistem değiştirilerek artık araştırmacıların verilere yalnızca UK Biobank’ın kendi platformu üzerinden erişmesine izin veriliyor.
UK Biobank CEO’su Prof. Sir Rory Collins, şeffaflık vurgusu yaparak şunları söyledi:
“Tüm gönüllüler, kimliksizleştirilmiş sağlık verilerinin araştırmalarda kullanılmasına açık rızayla katkıda bulundu. Birçok gönüllümüz GP verilerinin özellikle analiz edilmesini önemsiyor.”
