New York Times (NYT), Rusya’da son yıllarda artan gizli davaları ve bu davalarda yargılanan üst düzey bilim insanlarını mercek altına aldı. Moskova’da hipersonik uçuş konusunda uzmanlaşmış bir fizik enstitüsünün müdürü olan Alexander Shiplyuk, vatana ihanet suçundan 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Bu karar, son dönemde önde gelen Rus bilim insanlarına yönelik açılan ihanet davalarının en yenisi oldu.
Hipersonik Teknoloji ve İhanet Suçlamaları
Rus bilim insanları, Rusya’nın hipersonik füze geliştirme alanında dünyada önde gelen bir ülke olmasında önemli rol oynadı. Shiplyuk, bu alanda önemli çalışmalar yapan ve Sibirya’daki Khristianovich Teorik ve Uygulamalı Mekanik Enstitüsü‘nün müdürü olarak görev yapıyordu. Dava süreci gizli tutulmasına rağmen, Shiplyuk’un avukatları müvekkillerinin gizli bilgileri yasa dışı şekilde paylaşmakla suçlandığını belirtti.
Rusya’daki güvenlik servislerinin, özellikle askeri teknoloji ile bağlantılı bilimsel çalışmalar yürüten fizikçilere yönelik sistematik bir baskı kampanyası yürüttüğü iddia ediliyor. Bu baskıların, ülkenin ileri teknoloji projelerinde çalışan bilim insanlarını uluslararası işbirliklerinden caydırmayı amaçladığı ifade ediliyor.
Bilim İnsanlarına Yönelik Geniş Çaplı Baskılar
Shiplyuk, son birkaç yıldır bu tür suçlamalarla karşı karşıya kalan üst düzey Rus bilim insanlarından biri. Enstitüsünden başka bir kıdemli bilim insanı olan Anatoly Maslov, geçtiğimiz mayıs ayında 14 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ayrıca bir diğer fizikçi Valery Zvegintsev, geçen yıl tutuklandı. Perviy Otdel isimli avukatlık grubuna göre, 2015 yılından bu yana hipersonik ve süpersonik uçuş teknolojileri alanında çalışan en az sekiz fizikçi daha tutuklandı.
Bu davalar, çoğunlukla kapalı kapılar ardında yürütülüyor ve mahkemelerde gizli bilgiler öne sürülüyor. Shiplyuk’un avukatı, davanın detayları hakkında konuşamayacağını çünkü davanın “gizli bilgi” kapsamında olduğunu belirtti. Ancak bilim insanlarını destekleyen kesimler, bu davaların arkasındaki suçlamaların, bilim insanlarının yurt dışındaki meslektaşlarıyla işbirliği yapmalarından kaynaklandığını söylüyorlar.
KGB’nin Mirası: FSB’nin Baskı Kampanyası
Rusya’nın eski istihbarat servisi KGB’nin halefi olan FSB, hassas askeri teknolojilerle ilgilenen bilim insanlarını sıkı bir şekilde denetliyor. Bu bilim insanlarının, Rusya’nın askeri sırlarını yabancılarla paylaşma ihtimali olduğu gerekçesiyle baskı altında tutulduğu iddia ediliyor. Perviy Otdel‘de görev yapan avukat Yevgeny Smirnov, bu davalarda tutuklanan bilim insanlarının genellikle silah geliştirme değil, sivil alanda kullanılabilecek temel bilimsel araştırmalar yürüttüğünü vurguladı.
Açık Mektup ve Bilim İnsanlarının Endişeleri
Shiplyuk ve diğer bilim insanlarını savunan bir grup, 2023 yılında enstitünün internet sitesinde yayınlanan bir açık mektup aracılığıyla durumu protesto etmişti. Ancak mektup kısa süre sonra kaldırıldı. Bu mektupta, bilim insanlarının uluslararası seminerlerde bildiri sundukları, yüksek puanlı dergilerde makaleler yayınladıkları ve uluslararası projelere katıldıkları için hedef alındıkları belirtiliyordu. Mektupta ayrıca, “Sadece meslektaşlarımızın kaderinden korkmuyoruz, işimizi yapmaya nasıl devam edeceğimizi de bilmiyoruz” ifadesi yer aldı.
Putin ve Hipersonik Füze Programı
Shiplyuk ve diğer bilim insanlarına yönelik bu tür suçlamalar, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin‘in, ülkesinin hipersonik füze programına verdiği önemin arttığı bir döneme denk geldi. Hipersonik füzeler, ses hızının beş katı ya da daha fazla bir hızla uçabilen ve bir miktar manevra kabiliyetine sahip füzeler olarak tanımlanıyor. Bu füzeler, hava savunma sistemlerinden kaçabilme özellikleriyle öne çıkıyor. Putin, hipersonik füze programını Rusya’nın nükleer caydırıcılığının temeli olarak tanımlamıştı. Rus ordusu, bu füzeleri Ukrayna savaşında da konvansiyonel savaş başlıkları taşımak için kullanmıştı.
Suçlamaların Belirsizliği
Shiplyuk ve meslektaşlarının gizli bilgileri nerede ve nasıl paylaştığı konusunda detaylar net değil. Ancak, Reuters’ın geçen yılki haberine göre, Shiplyuk’un 2017 yılında Çin‘de düzenlenen bir konferansta bu bilgileri paylaştığından şüpheleniliyor. Daha önce tutuklanan diğer bilim insanlarının da Çin‘e gizli bilgileri aktarmakla suçlandığı bildiriliyor. Örneğin, kuantum optik uzmanı Dmitri Kolker, 2022 yılında tutuklanmasından kısa bir süre sonra hayatını kaybetti. Çin, Batı’nın Ukrayna işgali nedeniyle Rusya’ya uyguladığı yaptırımlar sonrasında Moskova’nın en önemli uluslararası ortağı olarak görülse de, Kremlin’in bu ortaklığa temkinli yaklaştığı ve en ileri teknolojilerini paylaşmak istemediği belirtiliyor.
Rusya’nın bilim insanlarına yönelik bu baskıları, hem askeri hem de bilimsel alanda önemli etkilere sahip olabilir. Bilim insanlarının çalışmalarına devam edip edemeyeceği ve uluslararası işbirliklerinin nasıl etkileneceği, bu tür davaların seyrine bağlı olarak şekillenecek gibi görünüyor.
